روشهای آموزش و گفتن املا
روشهای آموزش و گفتن املا
مراحل آموزش نوشتن به پنج مرحله زیر تقسیم می شود:
1- آموزش نوشتن غیر فعال ( رونوسی )
2- آموزش نوشتن نیمه فعال ( املا )
3- آموزش نوشتن فعال پایه یک ( کلمه سازی )
4- آموزش نوشتن فعال پایه دو ( حمله سازی )
5- آموزش نوشتن فعال ( خلاق ) انشا و انواع آن
با توجه به مشکل دانش آموزان در مرحله آموزش نوشتن نیمه فعال (املا) است به آموزش املا می پردازیم. مهارت املا نویسی به معنی توانایی جانشین کردن صحیح صورت نوشتاری حروف , کلمات و جمله ها به جای صورت آوایی آنهاست . دانش آموزان بـایـد به این مهارت دست یابند تا بتوانند بخوبی بین صورت تلفظی کلمه ها و حروف سازنـده آن ها پیـونـد مناسبی بـرقـرار کنند بدین ترتیب زمینه لازم برای پیشرفت آنان در درس های جمله نویسی , انشا و به طور کلی مهارت نوشتن بهتر فراهم می شود , دانش آموزان هنگام نوشتن املا باید نکاتی را در باره صداهایی که بوسیله معلم در قالب کلمات و جمله ها بر زبان جاری می شود رعایت نمایند :
الف) آنها را خوب بشنوند + تشخیص دقیق کلمه + ادراک کلمه
ب) آنها را خوب تشخیص دهند + یادآوری و مجسم ساختن تصویر + بازشناسی کلمه صحیح در ذهن.
ج) آنها را درست بنویسند + نوشتن صحیح حروف سازنده کلمه + بازنویسی کلمه و توالی مناسب آنها.
اشکالات املایی دانش آموزان که از دیدگاه زبان شناختی بر اثر اشکالات رسم الخطی , تاثیر لهجه و گویش محلی دانش آموزان و فرایندهای آوایی حذف , تبدیل , افزایش و قلب به وجود می آیند از دیدگاه روان شناختی از موارد زیر سرچشمه می گیرند :
الف) ضعف در حساسیت شنوایی , مثال : ژاله - جاله
ب) ضعف در حافظه شنوایی , مثال جا انداختن کلمات
ج) ضعف در حافظه دیداری , مثال حیله – هیله
د) ضعف در حافظه توالی دیداری , مثال مادر – مارد
هـ) قرینه نویسی , مثال دید –
و) وارونه نویسی , مثال دید -
ز) عدم دقت , مثال : گندم – کندم
ح)نارسا نویسی , مثال رستم – رسم
روش تدریس املا
املا واژه ای است عربی و معنای آن نوشتن مطلبی است که دیگری بگوید یـا بخـوانـد . درس املا در بـرنـامـه آمـوزشـی دوره ابتدایی اهداف زیر را در بر می گیرد.
1- آموزش صورت صحیح نوشتاری کلمه ها و جمله های زبان فارسی
2- تشخیص اشکالات املایی دانش آموزان و رفع آنها
3- تمرین آموخته های نوشتاری دانش آموزان در رونویسی.
بدیهی است با نوشتاری که با غلط های املایی همراه باشد ارتباط زبانی بین افراد جامعه بخوبی برقرار نمی شود . بنابراین , لزوم توجه به این درس کاملاً روشـن اسـت عـلاوه بـر اهـداف فـوق , امـلا نـویسی , دانـش آمـوزان را یـاری می کند تا مهارت های خود را در زمینه های زیر تقویت نمایند.
1- گوش دادن با دقت
2- تمرکز و توجه داشتن به گفتار گوینده ( معلم )
3- آمادگی لازم برای گذر از رونویسی ( نوشتن غیرفعال ) جمله نویسی و انشا (نوشتن فعال)
نکات برجسته روش آموزش املای فارسی :
1- توجه بیشتر به وجه آموزشی درس املا نسبت به وجه آزمونی آن
2- انعطاف پذیری در انتخاب تمرینات در هر جلسه املا
3- توجه به کلمات به عنوان عناصر سازنده جمله های زبانی
4- ارتباط زنجیر وار املاهای اخذ شده در جلسات گوناگون
معیارهای ارزشیابی
عناصر دیگر روش آموزش املا را به صورت زیر هم میتوان مرحله بندی کرد :
گام اول, انتخاب متن املا و نوشتن آن روی تخته سیاه و خواندن آن
گام دوم , قرائت املا توسط معلم و نوشتن آن توسط دانش آموزان
گام سوم , تصحیح گروهی املاها و تهیه فهرست خطاهای املایی
گام چهارم , تمرینات متنوع با توجه به اولویت بندی اشکالات املایی استخراج شده.
گام اول , انتخاب متن :
در انتخاب متن املا به موارد زیر توجه شود :
- متن مورد نظر حاوی جمله باشد و از انتخاب کلمه به تنهایی خودداری شود.
- کلمات سـازنـده جمـلات متـن از حـروفـی تشکیل شده باشند که قبلاً تدریس شده اند.
- کلمات خارج از متن کتاب های درسی , از 20 درصد کل کلمات بیشتر نباشد.
- علاوه بر جملات موجود در کتاب های درسی , با استفاده از کلمات خوانده شده , جملات دیگری هم در نظر گرفته شوند .
- در هر جلسه از کلماتی که در جلسات قبلی برای دانش آموزان مشکل بوده اند نیز استفاده شود تا بتوان درجه پیشرفت شاگردان را اندازه گیری کرد.
گام دوم
معلم متن املا را از روی تابلو پاک کرده , پس از آماده شدن دانش آموزان , آن را با صدایی بلند و لحنی شمرده و حداکثر تا دو بار قرائت می کند . البته هنگام قرائت متن املا از خواندن کلمه به کلمه خودداری کرده , متن را به صورت گروههای اسمی و فعلی یا جمله کامل قرائت می کند تا دانش آموزان با بافت جمله و معنای آن آشنا شوند . متن املا را با سرعت مناسب تکرار می کند تا کند نویسان هم , اشکالات خود را بر طرف نماند .
گام سوم
این گام با مشارکت کامل دانش آموزان انجام می شود و معلم بدون اشاره به نام آنان تک تک املا ها را بررسی و مشکلات را استخراج می کند . به این ترتیب که معلم املای اولین دانش آموز را در دست می گیرد و به کمک دانش آموز کلمات یاد شده را رونویسی می کند. سپس املای دومین , سومین و .... در دست می گیرد و به کمک همان دانش آموز یا دانش آموز دیگری , صورت صحیح غلط های املایی را روی تابلو ثبت می کند . البته هر جا که غلط ها تکراری بودند جلوی اولین مورد آن یک علامت ( مثلاً * ) می زند . در پایان با شمردن غلط ها , اشکالات املایی دانش آموزان را اولویت بندی می کند .
گام چهارم
در ایـن گام معلـم با توجه به مهمترین و پر تعداد ترین اشکالات املایی دانش آموزان با بکار گیری انواع تمرینات حرف نویسی و کلمه نویسی و همچنین تمرینات کلمه سازی و جمله سازی به تقویت توان نوشتاری دانش آموزان می پردازد .
راههای پیشنهادی برای تقویت املایی دانش آموزان ضعیف
- دقت به مشق ( رونویسی ) و تصحیح غلط ها و رعایت خط زمینه
- توجه به دست ورزی در دوره آمادگی
- مطمئن شدن از شناخت حروف الفبای فارسی
- بررسی دقیق تکلیف شب در خانه
- توجه بیشتر به دانش آموزان کند نویس
- پرهیز از حرکات اضافی موقع گفتن املا
- استفاده از دانش آموزان ممتاز برای روخوانی و تکرار و تمرین در کلاس
- توجه به نوع نشستن
- استفاده از کارت تند خوانی
- ترکیب صامت و مصوت
- اطمینان از تلفظ صحیح حروفات توسط دانش آموزان
- تصحیح املا توسط خود دانش آموزان و . . . .
- آموزش حروفی که دانش آموزان در آن اشکال دارند ( قبل از گفتن املا )
- یادداشت غلط هایی که بیشتر دانش آموزان از آن دارند
روشهای املا
1 ) املا به صورت گروهی: به این شکل که بچّه ها را به گروه ها ی 5 یا 6 نفره تقسیم میکنیم ودر هر گروه هر خط را یک نفر از گروه مینویسد و در انتها نمره گروهی مید هـــــــیم و آن املا در پوشه کار گروه ها قرار میگیرد.
2 ) هر گروه یک متن ا ملا با کمک تمام ا عضای گروه خود مینویسد و ما ا ملای همه گــــروه ها را جمعآوری کرده و میخوا نــــیم و سپس یا بهترین متن دیکته را به کل کــــلاس میگوییم ویا از هرگروه یک پاراگرا ف انتخا ب کرده و دیکته تلفـــیقی تهـــیه کرده و به کــــل کلاس، دیکته میگوییم. در این صورت متن دیکته را بچّه ها ا نتخاب کردهاند.
3 ) بچّه ها را گروه بندی میکنیم و سپس هر گروه متن د یکتهای را مینویـــــسد و برای گروه دیگر میخوا ند تا آن گروه بنویسند. دیکته گروه به گروه نام دیگر این دیکته است.
4 ) در روش دیگر، باز بچّـــــه ها به گروه های 5 یا 6 نفره تقسیم میشوند. 10 کلمه مهم از درس ا نتخا ب می کنـــــــــیم و از بچّه ها در گروه ها میخوا هیم که هر کدام جملهای را در ارتبا ط با درس بنویسند و از کلما ت مهم مورد نظر ا ستفاده کنند و هر گروه جملات خود را کنار هم گذاشته و یک متن کوتاه و زیبا بسازد.
5 ) در مـــوا قعی که شاگردی ضعیف است و در املا پیشرفت چندا نی ندارد ، میتوان در هنــــگام د یکته دا نشآموز ضعیف را کنار دانشآموز قوی نشا ند تا بعـــــــضی از لغا ت را که برا یش مشکل ا ست ، با مشورت بنویسد. در نتیجه دا نشآموز ضعیف ، هم آن لغت را به خوبی به ذ هن میسپارد و هم با افت نمره به طور مکرر مواجه نمیشود. البته این روش نــــــباید به طور تکرار و همیشگی باشد.
6 ) در هنگام تصحیح کردن ا ملا، معلم صحیح لغا ت را نمی نویسد و دا نشآموزان خود شان درست لغا ت را از کتا ب پیدا میکنند و بعد ما به آن املا نمره مید هیم. یعنی ، ا بتدا د ور کلما ت ا شتــباه خط میکشیم و صحیح آن را بچّه ها می نویسند و ما به صحیح نوشتن آنها نمره مید هیم.
7 ) روش دیگر این است که معلم بهتر است متن دیکته را قبل از ا ملا برای بچّــــه ها بخوا ند، ولی بچه ها چیزی ننویسند و تنها گوش دهند.
8 ) بعد از املا هم باید متن مجدداً خوا نده شود ، یعنی در هر ا ملا کل متن باید سه بار خوا نده شود.
9 ) در صورت دیگر املا، میتوان شفا هی دیکته را خوا ند و بچّه ها لغات مهّم آن را هجی کنند و در هوا بنویسند.
10 )نوع دیگر املا میتوا ند چنــین با شد که شاگرد پشت سری کلما ت را روی پشت فرد جلـویـی بنویسد و شاگرد جلویی از روش حرکت انگشتی فرد عقبی بتوا ند لغات را بفهــمد و بنویسد که این یک نوع بازی و املا است.
11 ) در روش دیگر به بچّه ها میگوییم روزنا مه با خود به کلاس بیا ورند و لغا ت را بـــبرند و از لغا ت بریده شده یک بند ا ملا برای ما درست کنند و بر روی ورقه بچسبا نند. یا این روش میتوا نـد به صورت گروهی هم صورت گیرد.
12 ) می توان ا ملایی را به صورت پلیکپی بدون نقطه ، بدون تشــدید و یا به صورت لغا ت نا قـص به دا نـشآموزان داد تا آنان در جای مناســب نقطه بگذارند و یا تشــدید قرار دهند یا لغات ناقص را کامل کنند.
13 )میتوان دیکته را به صورت لغات صحیح و غلط در کنار هم قرار داد تا بچّه ها کلمه غلط را خط بزنندو صحیح آن را بنویسند.
14) ا ملای تقویت حا فظه: بد ین صـــــورت که معلم متنی را روی تخته می نویسد و سپــس متن را برا ی دا نشآموزان میخوا ند و ســـــپس روی نوشته ها یش روی تخته پرده میکشد و بچّه ها با ید هـر آنچه از متن فهمیدهاند را بنویسند. سپس معلم پــــرده را از تخته برمیدارد و بچّه ها متن خود را با متن تخته مقایسه میکنند و به خود امتیاز میدهند.
15) روش دیگر، میتوا ند ا ستفاده از آینه با شد که کلما ت را بر عکس بنویسیم و بچّــــــه ها با آینـه درست آن را بنویسند و یا صحیح آن را بخوانند.
16) دیکته آبکی: روش دیگر، استفاده از آب و محیط حیا ط مدرسه است. بد ین ترتـــیب که بچّـه ها به صورت ا نفرادی و یا گروهی با خود آبپاش به مدرسه میآورند و با آب دیکته را روی زمـــین بنویسند و گروهی نوشته های خود را تصحیح کنند.
17)روش دیــگر در تصحیح ا ملا ا ین است که دا نشآموزان با ا شتبا ها ت خود جمله بسازند و یـــا دیکته به صورت جمله سازی از لغا ت مهّم درس باشد.
18) کلمات مهّم یا مشکل درس را روی پارچه بنویسند و سپس با خمیر و یا نخ و ســوزن کلما ت را بســازند و یا بدوزند که در ا ین صورت املا با هنر و بازی توأمان میشود (یادگیری تلفیقی )
19) دا نشآموزان از ا شتبا هات خود در املا کلمات همخا نواده ، متضاد و یا هم معنا بنویسند.
20) برای آشنا یی دا نشآموزان با ا نواع صدا ها و لهجه ها در هنگام د یکته گفتن و از این که بچّـه ها تنها به صدا و لحن معلم خود خو نگیرند معلم میتوا ند از اطرافیان خود بخوا هد تا متن امـلا را بر روی نوار بخوا نند و صدای خود راضـــــبط کنند و سپس آن متن را به کلاس بیاورد و بچـــّه ا از روی آن نوار دیکته بنویســـند و در هنگام ارزشیابی پایانی و یا هر زمان دیگر بچهها دچار مشکل نشوند.
21) همکاران معــــلم میتوانند در املاهای کلاسی جـــــــای خود را تعویض کنند و به بچــّههای کلاسهای دیگر املا بگویند تا بچّهها با انواع صداها و لحن و گویش در دیکته آشنا شوند.
22)دانشآموزان میتوانـــــند به والـــدین خود دیکته بگویند و والدین در املای خود چند کلمه را اشتباه بنویسند تا بچّهها آنها را تصحیح کنند و به پدر و مادر خود نمره دهند.
23)بچّهها میتوانند به معلم خود دیکته بگویند. هر گروه یک پاراگراف به معلم بگوید و در انتها گروهها ورقه معلم را تصحیح کنند و یا هر گروه پاراگراف مخصوص به خود را صحیح کند. البته بهتر است معلم چند کلمه را عمداً اشتباه بنویسد.
24) برای والدین بیسواد، فرزند میتواند صدای خود را ضــــبط کند و از روی صـــدای خود به خودش دیکته بگوید یعـــنی صدای ضبط شده خود را جایگزین صـــــــدای اولیای خود که بی سواد هستند، نماید.
25)یکی دیگر از روشها برای تصــــــحیح املا این است که میتوان املا را به بچّـــــهها داد تا تصحیح کنند، ولی در نهایت نمره نهایی را معلم بدهد و یا دانشآموزان تصحیح کننده با مــداد کنار دفتر فرد، نمره بگذارند و بعد معلم، نمره خود را با نمرهای که دانشآموزان داده مقایسه کند.
26)معـــلم لغاتی را بر روی مقوا مینویسد و مقوا را به تخته نصب میکند و زمان کوتاهی وقت میدهد تا دانشآموزان کلمات را به دقت نگاه کنند و سپس مقوا را جمع میکند. در این جا بــــچهها هر آنچه از لغات در ذهنشان مانده است را مینویسند و ما لغات و کلمات آنان را تصـــحیح میکنیم تا دقت آنان سنجیده شود.
27) دانشآموزان املا را در هوا بنویسند و ما هم در هوا تصحیح کنیم نه با قلم و روی کاغذ.
28) روش دیگر امـــلا که همراه با بـــازی هم است، این است که دانـشآموزان با گچ روی زمین مدرسه و حیاط مدرسه دیکته بنویسند و سپس حیاط را دستهجمعی بشویند تا آثـــار گچ حیاط مدرسه را کثیف نکند.
29) معلّم میتواند املا را بر روی چندین کارت بنویسد و این کارتها بین گروهها تقسیم شود تــا تمام گروهها کارت را ببیند و سپس کارتها را جمع کرده و از روی آنها دیکته بگـــــوید.
30) از دانش آموزان بخواهید متن املای جلسه ی آینده را آماده کنند . این کار ( مسئولیت دادن ) عزت نفس و روحیه ی فرد ضعیف را بالا می برد . »
لازم بـه تذکر است که روشهای املا که به عنوان نمونه بـــــــیان گردید را نباید به عنوان روش واحد تلقی کرد. اگر هر روشی بیشتر از اندازه استفاده گردد، ارزش آموزشی خود را از دست میدهد. لذا اگر معلم بنا به ضرورت و در نظر گرفتن تنوع، روشهای متــــنوع املا را به کار گیرد نتیجه مفیدی عاید دانشآموزان خواهد شد.
نتیجه گیری
اگر معلمان درس املا را همان طور که جدی می گیرند روش تدریس آن را نیز مطابق با روش تدریس ها ارائه شده در کتاب های مراکز تربیت معلم تدریس کنند, به نظر می رشد دانش آموزان مشکلی در این درس نخواهند داشت. گروههای درسی نقش عمده ای در آشنایی و یادآوری روش تدریس املا را برعهده دارند. تا زمانی که دانش آموزان در مهارت خواندن پیشرفت نکرده اند صحبت از املا و املا گفتن بی مفهوم خواهد بود . انتخاب معلمان پایه اول از بین معلمان فعال و پر انرژی کمک موثری به تقویت املا دانش آموزان از طریق تکرار و تمرین بیشتر میسر می شود می نماید. هر چه تعداد شاگردان یک کلاس مخصوصاً پایه اول کمتر باشد معلم مربوطه وقـت بیشتری بـرای رسیدگی به دانش آموزان ضعیف در املا خواهد داشت. کمک گرفتن از اولیا فقط برای تکرار و تمرین بیشتر می تواند در تقویت املا موثر باشد.
آموزگار ششم
عمران مرادنیا